Er is weer PLEK!

Kenmerken van hoogbegaafdheid*

• scherp observatievermogen, ziet/hoort veel en genuanceerd, oog voor details;
• een zeer goed geheugen;
• grote en rijke woordenschat
• verbaal heel sterk of juist stotterend/heel stil (gedachten gaan sneller dan de mond kan bijbenen);
• makkelijk lerend (neemt snel kennis op – dit is wat anders dan weten hoe je moet leren);
• een hekel aan herhaling (automatisering) en oppervlakkigheid;
• vroeg gericht op letters en woorden; kind vraagt naar letters en leert zichzelf lezen;
• vroeg gericht op cijfers en getallen;
• vraagt door en wil het écht begrijpen, interesse in onderwerpen die op die leeftijd niet gebruikelijk zijn / weet veel over één of meer specifieke onderwerpen;
• snel van begrip en zelf verder doordenkend, begrijpt of ontdekt iets al voordat het is uitgelegd;
• een groot analytisch vermogen;
• brengt wat eerder gezien, gedaan of geleerd is, snel en makkelijk in verband met nieuwe kennis / situaties;
• ontwikkelt theorieën / ideeën om te begrijpen hoe iets werkt, zoekt naar verklaringen;
• creatief / vindingrijk, komt met ongebruikelijke, originele vragen of oplossingen en legt brede verbanden, die niet direct voor de hand liggen;
• maakt grote denksprongen, ziet vanuit verschillende invalshoeken diverse mogelijkheden om dingen te combineren, draagt meerdere oplossingen aan;
• staat kritisch tegenover beweringen, neemt niet zomaar iets aan, is opmerkzaam in geval van tegenstrijdigheden;
• kan ongeduldig zijn;
• gevoelig voor gevoelens en behoeften van anderen en houdt daar (meestal) rekening mee;
• een zeer groot, soms bijna overdreven, rechtvaardigheidsgevoel;
• bekijkt de wereld door een heel andere bril dan leeftijdsgenoten;
• maakt een asynchrone ontwikkeling door - kalenderleeftijd en cognitie lopen sterk uiteen;
• een subtiel, genuanceerd en ‘ander’ gevoel voor humor, denkt graag door, neemt dingen vaak letterlijk;
• vindt niet makkelijk aansluiting bij klasgenoten/teamgenoten etc.;
• kan perfectionistisch zijn, stelt hoge eisen aan zichzelf en anderen;
• grote behoefte aan autonomie, wil graag zelf dingen ontdekken of bepalen;
• (daarom) regelmatig verzet tegen autoriteit;
• hoog intelligentiepotentieel (IQ > 130).

 * Op deze lijst, gericht op kinderen, maar (deels) ook zeker van toepassing op volwassenen, staan veel voorkomende kenmerken van hoogbegaafdheid.
Deze lijst is niet uitputtend. Ook is het zeker niet zo dat deze kenmerken allemaal en bij iedere hoogbegaafde voorkomen. De lijst dient uitsluitend om meer inzicht te geven en niet als middel om een diagnose te stellen of een breed begaafdheidsonderzoek te vervangen.

Hoogbegaafdheid en leren

Van hoogbegaafde leerlingen wordt vaak gedacht dat ze een glansrijke schoolcarrière op het hoogst mogelijke niveau zullen doorlopen. Als dan schoolresultaten (veel) lager uitvallen dan men van een leerling met een bovengemiddelde intelligentie wellicht zou verwachten, leidt dat regelmatig tot verbazing of soms zelfs onbegrip.

De hoogbegaafde leerling bestaat echter niet. Hoogbegaafdheid kan zich immers op vele manieren manifesteren. Hoewel niet uitputtend, zijn er verklaringen te geven voor het feit dat een aantal hoogbegaafde leerlingen moeilijkheden ondervindt op school:

Gemiddelde leerlingen leren op basis van de geheugenroute. Lesstof wordt aangeboden, de leerling oefent ermee, herhaalt en leert door te zetten totdat het lukt om de informatie te onthouden en reproduceren.
Hoogbegaafde leerlingen leren echter veelal op basis van begrip. Informatie wordt vaak al opgenomen door er één keer goed naar te kijken, luisteren, associëren of het in te prenten. Het leidt met weinig inspanning en inzet -op de korte termijn- meestal tot positieve resultaten. Gedurende de basisschoolperiode kan dit nog prima werken.

De uitdaging manifesteert zich vaak pas later, zo rond de tweede of derde klas van het voortgezet onderwijs. De hoeveelheid lesstof wordt groter en complexer, het tempo gaat omhoog en eerder gedoceerde lesstof wordt bekend verondersteld. Er wordt met name getoetst op feitelijke kennis van de stof en het kunnen hanteren van vaste oplossingsstrategieën, en veel minder op inzicht en begrip. Vaak blijkt in deze fase dat hoogbegaafde leerlingen niet weten hoe ze moeten leren en hun schoolwerk niet goed georganiseerd krijgen. Het ontbreekt hen aan leerstrategieën en/of studievaardigheden. Niet verwonderlijk als je bedenkt dat ze deze tot die tijd nooit hebben hoeven inzetten.

Veel hoogbegaafden hebben voorkeur voor een ‘top-down’ benadering: startend vanuit het grote geheel en vervolgens afdalend naar deelgebieden van het onderwerp.
Het onderwijs in Nederland is echter ‘bottom-up’ ingericht: lesstof wordt gefragmenteerd aangeboden en behandeld, waarna de onderdelen, met enig geluk, samen uiteindelijk een geheel zullen vormen. Dit kan een behoorlijke uitdaging zijn voor hen die zich regelmatig afvragen wat het nut is van de vakken die zij volgen, op zoek zijn naar context en daarnaast -vanuit behoefte aan autonomie- graag op eigen wijze en tempo kennis opdoen.

Wat als je erachter komt dat je intelligentie niet automatisch tot goede resultaten leidt?
Omdat de schoolresultaten voorheen meestal pasten bij het intelligentieniveau, zoekt een leerling de oorzaak waarschijnlijk niet (direct) bij zichzelf. Vaak worden in eerste instantie allerlei externe, ‘verklarende’ omstandigheden aangevoerd.
Tegenvallende schoolresultaten kunnen voor hoogbegaafde leerlingen op termijn leiden tot een gevoel van falen, frustratie, gebrek aan motivatie en onderpresteren. Mogelijk komt daar voor adolescente hoogbegaafden als versterkende factor bij, dat zij de vele fysieke en mentale veranderingen die gedurende deze periode plaatsvinden, vaak nog intenser dan gemiddeld ervaren.

Het is belangrijk dit als ouders te (h)erkennen en hier met school over in gesprek te komen en blijven. In veel gevallen biedt persoonlijke begeleiding, waarbij een leerling inzicht krijgt in hoe te leren, uitkomst. Daarmee kan de kans verkleind worden dat leerlingen onnodig afstromen naar een lager onderwijsniveau of zelfs thuis komen te zitten.

Volwassenen

Omdat hoogbegaafdheid met name in een schoolse setting aandacht krijgt, bestaat de misvatting dat het alleen bij kinderen en jongeren zou ‘bestaan’.

Dat is op zichzelf verklaarbaar, omdat op school de afwijking van wat beschouwd wordt als norm zo duidelijk tot uiting komt. Er is immers sprake van een evident verschil ten opzichte van de rest van de klas en leeftijdsgenoten. Het meest in het oog springend zijn de sterk afwijkende schoolresultaten (meestal naar boven, soms ook naar beneden) maar het kan ook gaan om fundamenteel andere interesses, het bezigen van volwassen taalgebruik, sociale interactie of positie in de groep.

Hoogbegaafd ben je echter je hele leven. Het verdwijnt niet zodra je volwassen wordt. Sterker nog, sommige mensen ontdekken pas op latere leeftijd dat zij hoogbegaafd zijn. Het komt regelmatig voor dat ouders zichzelf pas nadat hoogbegaafdheid bij hun kind(eren) is vastgesteld, herkennen in de bijbehorende kenmerken.

Hoewel de omstandigheden anders zijn, kunnen hoogbegaafde (jong)volwassenen op eenzelfde manier tegen zaken aanlopen als hoogbegaafde kinderen en jongeren. Hierbij valt te denken aan verveling omdat uitdaging tijdens studie of op het werk ontbreekt. Ook kunnen conflicten ontstaan met studiegenoten, collega’s of levenspartner omdat men elkaar niet begrijpt.

Hoogbegaafde volwassenen kunnen eveneens een gemis van ontwikkelingsgelijken of ontbreken van zingeving ervaren. Als dit (te) lang voortduurt, zou het kunnen leiden tot eenzaamheid, lichamelijke klachten, twijfel over gemaakte levenskeuzes maar bijvoorbeeld ook tot gebrek aan eigenwaarde.

Het is van belang dat ook volwassenen hun hoogbegaafdheid in de volle breedte en al haar facetten gaan zien en accepteren. Pas dan is het werkelijk mogelijk om eigenschappen en kwaliteiten op waarde te schatten en in te zetten in relaties, werk en het sociale leven. Als je kinderen hebt, geeft het je in de opvoeding naar verwachting meer inzicht in je eigen rol (en invloed!) binnen de gezinsdynamiek